De invloed van geur op gedrag

Geur speelt voor honden een veel belangrijkere rol dan voor ons mensen. Het reukvermogen van honden is niet alleen vele malen beter dan dat van ons, maar heeft ook een grotere invloed op het gedrag en de communicatie van honden.

De reuk

Het reukvermogen is het belangrijkste zintuig voor een hond. Zoals bij de meeste zoogdieren ontwikkelt het reukvermogen zich ook bij een hond al in de baarmoeder, maar in tegenstelling tot bijvoorbeeld de mens kan een hond de eerste paar weken na de geboorte nog niks zien of horen en is hij dus ook na zijn geboorte nog grotendeels afhankelijk van zijn neus. Al kruipend baant de pup zich een weg op zoek naar zijn moeder door met zijn neus haar geur te volgen. Wanneer de pup zich meer bewust wordt van de wereld om hem heen en zijn fysieke ontwikkeling het toelaat, begint de interactie met zijn nestgenoten en omgeving.

Geur en gedrag

Menig eigenaar en hondenprofessional verdiept zich uitgebreid in de lichaamstaal en communicatie van honden. Maar toch zijn er situaties waarin je niet helemaal kunt verklaren waarom een hond zich nou zo gedraagt: blijkbaar gebeurt er iets wat wij niet hebben kunnen waarnemen. We weten natuurlijk hoe gevoelig onze honden zijn voor wat we aangeven met ons lichaam en hoe goed ze letten op onze non-verbale signalen. Maar wat vaak vergeten wordt, ook al weten we hoe ontzettend sterk die neus is, is hoe veel informatie een hond haalt uit geuren.

Feromonen

Zonder hier invloed op te hebben en geheel onbewust deelt een dier continu biologische informatie met zijn soortgenoten. Natuurlijke chemische bestanddelen, oftewel feromonen, bevatten informatie over het specifieke individu en zijn fysieke en zelfs mentale toestand.

Feromonen worden waargenomen met het vomeronasaal orgaan, ook wel bekend als het orgaan van Jacobson. Dit orgaan zit bij de hond in de mond, achter de bovenste snijtanden in het verhemelte. Alleen wanneer deze feromonen opgelost zijn in vocht, kunnen ze worden waargenomen door dit orgaan. Dit is een van de redenen dat een hond een natte neus heeft én de verklaring voor het gedrag in het volgende filmpje, waarin de hond de geur ‘oplikt’:



Soorten feromonen

Feromonen worden uitgescheiden via lichaamsvloeistoffen en via onder andere talgklieren en de apocriene zweetklieren die overal over het lichaam te vinden zijn. Deze klieren zijn in grotere aantallen en afmetingen te vinden op de volgende plekken:

het gezicht, met name de oren
● de voetzolen
● de anaalklieren
● de geslachtsdelen
● rond de tepels van een lacterende teef

De feromonen afkomstig van de oren geven voornamelijk informatie over de identiteit van het individu. Deze specifieke feromonen zorgen bij de andere hond dus voor herkenning. Honden die elkaar al kennen zie je bij de ontmoeting dan ook vooral snuffelen aan elkaars bek en oren. En wat dacht je van een hond die een persoon begroet en daarbij opspringt? Heel natuurlijk gedrag dus want de hond wil ook bij mensen aan het gezicht snuffelen.

De voetzolen en anaalklieren zijn vooral betrokken bij feromonen met een alarmerende functie. Deze geven informatie over de gemoedstoestand van de hond. Bij bepaalde emoties produceert het lichaam bijbehorende feromonen. De hond kan dus ruiken of de andere hond op het moment bijvoorbeeld angst ervaart. Dit heeft een sterke sociale functie: als je soortgenoot bang is moet je zelf ook alert zijn.

De geslachtsdelen geven informatie over de seksuele status. Is de hond geslachtsrijp, op dat moment vruchtbaar en ook: hoe vrouwelijk of mannelijk is hij of zij? Je ziet vaak dat honden van het andere geslacht bij een ontmoeting meer tijd spenderen aan het snuffelen aan de geslachtsdelen en honden van hetzelfde geslacht meer gericht zijn op de alarmerende feromonen en de lichaamsdelen waardoor die worden uitgescheiden.

Tenslotte heeft het gebied rondom de tepels van een lacterende teef als voornaamste functie om haar pups gerust te stellen en hen in staat te stellen de veiligheid van het nest en hun moeder op te zoeken. Het zijn dan ook deze feromonen die worden nagebootst in de zogenaamde DAP-producten (Dog Appeasing Pheromone).

Limbisch systeem

Vluchtige moleculen, de normale geuren die een hond waarneemt, worden voor een groot deel meteen naar de hersenschors geleid. De hersenschors is het gedeelte in de hersenen waar prikkels bewust verwerkt worden en waar besluitvorming plaatsvindt. Het overige deel vluchtige moleculen en alle feromonen gaan als eerst naar het limbische systeem. Het limbische systeem wordt onbewust bestuurd en heeft betrekking op emoties, motivatie en het emotioneel geheugen. Dit verklaart de ervaring waarbij er een geur wordt waargenomen die direct een flashback veroorzaakt naar dat ene moment tien jaar geleden…

Het betekent ook dat een reu die een teef ruikt allereerst onbewust handelt en zich even later pas bedenkt dat, mits hij dit eerder geleerd heeft, bepaald gedrag niet helemaal de bedoeling was, zoals likken aan een teef, trekken aan de lijn enzovoort. Het reukvermogen is overigens het enige zintuig dat zo inwerkt op het onderbewustzijn.

Conclusie

Voor de hond is het reukvermogen het belangrijkste zintuig en met behulp van feromonen registreren ze ook op sociaal vlak een hoop informatie via de neus. Emoties en herinneringen zijn sterk verbonden met het reukvermogen. Met die wetenschap is het gemakkelijk te verklaren dat honden soms onverwachte en af en toe heftige emotionele reacties laten zien die voor ons op dat moment misschien juist lastig te plaatsen zijn. 

 

Bronnen

Horowitz, A. Inside of a Dog: What Dogs See, Smell, and Know(2009)

Mills, D.S. Pheromonatherapy: Theory and Applications (2005). Companion Animal Practice, pp 368 – 373.

Rijnberk, A., Sluijs, van F.J.. (2005). Anamnese en lichamelijk onderzoek bij gezelschapsdieren (2edruk). Houten, Nederland. Bohn Stafleu van Loghum. pp 154

Siniscalchi M. Olfaction and the canine brain. In: Jezierski T, Ensminger J, Papet LE, editors. Canine Olfaction Science and Law. Boca Raton, FL: Taylor & Francis Group (2016).